Podział trybu rozkazującego w języku hiszpańskim
Tryb rozkazujący w języku hiszpańskim dzieli się podobnie jak w języku polskim na:
1. twierdzący (imperativo afirmativo para obligar - nakładać obowiązek, zobowiązywać, obligować, zmuszać do czegoś)
2. przeczący (imperativo negativo para prohibir - zabraniać, zakazywać)
Należy poznać zasady rządzące tworzeniem obu trybów rozkazujących ponieważ ich końcówki różnią się od siebie.
Warto wiedzieć, że znając tryb rozkazujący imperativo w formie przeczącej, jednocześnie znasz formy trybu łączącego subjuntivo w czasie presente.
Użycie trybu rozkazującego (imperativo) w języku hiszpańskim
Tryb rozkazujący używamy przede wszystkim w następujących sytuacjach:
. wydawanie poleceń / rozkazu: np. ¡Cállate! – Zamknij się!, ¡Ponte el abrigo! – Załóż płaszcz!
. udzielanie rad: np. ¡Mejor hazlo así! – Lepiej zrób to tak!, ¡Córtate el pelo! – Zetnij włosy!
. udzielanie instrukcji: np. ¡Gira a la derecha! – Skręć w prawo!, ¡Sigue todo recto! – Idź cały czas prosto!
. formułowanie nakazu / zakazu: np. ¡No lo hagas! – Nie rób tego!, ¡No me llames¡ – Nie dzwoń do mnie!, ¡Sal de la clase! – Wyjdź z klasy!
. udzielaniu pozwolenia: np. ¡Pasa, pasa! – Wejdź, wejdź!
. oferowanie czegoś komuś: np. ¡Come más! – Zjedz więcej!, Tómate otra! – Napij się jeszcze!
. pisaniu / mówieniu przepisów spożywczych: np. ¡Corta las verduras en trozos pequeños! – Pokrój warzywa w małe kawałki!
Podwójne użycie w zdaniu
Warto wiedzieć, że w języku hiszpańskim, używając form trybu rozkazującego, często powtarza się je dwa razy co nie oznacza, że jest to wydźwięk negatywny. na przykład w sytuacji:
Deja, deja. Lo hago yo. – Zostaw, zostaw! Ja to zrobię.
Pase, pase! – Niech Pan wejdzie, wejdzie!
Tworzenie trybu rozkazującego – imperativo afirmativo
Forma twierdząca trybu rozkazującego (imperativo afirmativo) tworzona jest poprzez dodanie odpowiednich końcówek do czasownika.
Tryb rozkazujący twierdzący – czasowniki regularne
Jak wiemy w języku hiszpańskim mamy 3 koniugacje. Poniżej podane są przykłady tworzenia trybu rozkazującego dla koniugacji na wybranych czasownikach - formy tú >> vosotros.
1. Czasowniki pierwszej koniugacji (- AR) – końcówki. Odmiana czasownika PASAR – wchodzić
pasa >> pasad
2. Czasowniki drugiej koniugacji (- ER) – końcówki. Odmiana czasownika CORRER – biegać
corre >> corred
3. Czasowniki trzeciej koniugacji (IR) – końcówki. Odmiana czasownika SUBIR – wspinać się
sube >> subid
Zauważ, że znając końcówki dla pierwszej koniugacji -AR z łatwością możesz zapamiętać końcówki dla drugiej koniugacji. Należy je tylko zamienić kolejnością. Wszędzie tam gdzie była literka “a”, należy wpisać “e” i odwrotnie. Tam gdzie było “e” należy wpisać “a”.
Natomiast druga i trzecia koniugacja różni się jedynie w drugiej osobie liczby mnogiej. Zamiast “ed” należy wpisać “id”.
El imperativo ⇅
Inne wskazówki dotyczące tworzenia trybu imperativo afirmativo
:: Zbieżność odmiany z Presente de Indicativo
Warto wiedzieć, że tryb rozkazujący czasowników regularnych można utworzyć od czasu teraźniejszego Presente de Indicativo.
Warto zauważyć, że druga osoba liczby pojedynczej trybu rozkazującego jest identyczna z trzecią osobą liczby pojedynczej w czasie teraźniejszym Presente de Indicativo.
Przykłady:
Ella entra a clase. Ona wchodzi do klasy. (czas teraźniejszy, 3 osoba l. poj.)
¡Entra a clase ahora, son las 9:00! Wejdź do klasy teraz, jest już 9:00! (tryb rozkazujący, 2 osoba l. poj.)
:: Tworzenie trybu rozkazującego od bezokolicznika
Drugą osobę liczby mnogiej trybu rozkazującego (vosotros, vosotras) można utworzyć od bezokolicznika, zamieniając końcówkę -r na -d.
Przykłady
subir – subid
correr – corred
entrar – entrad
Tryb rozkazujący twierdzący – czasowniki nieregularne
W języku hiszpańskim czasowniki nieregularne to nie tylko takie, które mają oboczności w temacie o | ue; e | i; e | ie; i | y. Są przecież także czasowniki całkowicie nieregularne.
Poniżej przedstawię kilka najważniejszych według mnie czasowników nieregularnych, w podziale na czasowniki częściowo nieregularne i całkowicie nieregularne.
Tryb rozkazujący twierdzący – czasowniki częściowo nieregularne
W przypadku czasowników częściowo nieregularnych należy pamiętać, że są to przeważnie te czasowniki, u których występują oboczności w temacie czasownika.
A co to jest oboczność? Krótko mówiąc, oboczność jest to zmiana w temacie czasownika albo najprościej rzecz ujmując, oboczność to wymiana samogłoski na zestaw dwóch innych w niektórych osobach czasownika. Przykładami oboczności czyli na przykład wymiany O na UE są czasowniki Mostrar - pokazać, Morder -gryźć, Probar - próbować, Costar - kosztować, Poder - móc
Doler - boleć itd.
Spójrz na przykłady czasowników częściowo nieregularnych w imperativo afirmativo.
PENSAR – myśleć
piensa pensad
VOLVER – wracać
vuelve volved
* SENTIR – czuć
siente sentid
* PEDIR – prosić
pide pedid
* DORMIR – spać
duerme dormid
* Bardzo ważne jest, abyśmy zapamiętali, że w czasownikach zakończonych na – IR, w których występuje zmiana samogłoski (oboczność e->i, o->ue), pierwsza osoba liczby mnogiej trybu rozkazującego wykazuje zmianę samogłoski tematu np. SENTIR - sentimos – sintamos
Przykłady: (bezokolicznik – czas teraźniejszy – tryb rozkazujący)
sentir – sentimos – sintamos
pedir – pedimos – pidamos
dormir – dormimos – durmamos
Tryb rozkazujący twierdzący – czasowniki całkowicie nieregularne
W przypadku czasowników całkowicie nieregularnych (imperativo irregulares) sprawa komplikuje się znacznie. Czasowniki te odmieniają się inaczej niż w czasie teraźniejszym Presente de Indicativo. Tutaj niestety nie masz wyjścia. Trzeba je zapamiętać i już! Spójrz na listę czasowników poniżej. Są to te najczęściej używane.
DECIR – mówić
di decid
HACER – robić
haz haced
IR – iść, jechać
ve id
OIR – słyszeć
oye oíd
TENER – mieć
ten tened
TRAER – przynosić
trae traed
VENIR – przybywać
ven venid
SALIR – wychodzić
sal salid
SABER – wiedzieć
sabe sabed
SER – być
sé sed
Lista czasowników nieregularnych jest dłuższa. Pamiętajmy, że nie od razu będziemy używać ich wszystkich. Starajmy się zapamiętywać nową wiedzę stopniowo.
Ciekawostką jest, że w języku hiszpańskim podobnie jak w języku polskim, nakazy i wezwania mogą być wyrażone przy użyciu bezokolicznika.
No beber. – Nie pić.
No comer. – Nie jeść.
No doblar. – Nie zginać.
No dormir. – Nie spać.
Tryb rozkazujący z zaimkami dopełnienia dalszego i dopełnienia bliższego
Jeżeli nie pamiętasz czym są dopełnienia to w skrócie można powiedzieć, że służą one do mówienia o jakiejś rzeczy lub osobie poprzez określenie jej wyrazem stanowiącym zamiennik jej nazwy. Bardzo prostymi słowami, inaczej mówiąc, chodzi o to aby nie powtarzać w kółko jednego słowa tylko używać zaimków.
Przykład:
Moja mama przygotowuje obiad Ani.
Moja mama jej (Ani) go (obiad) przygotowuje.
Dopełnienie bliższe występuje w formie biernika i odpowiada na pytanie: kogo?, co? Zastępuje osoby i przedmioty.
Dopełnienie dalsze dotyczy głównie osób, odpowiada na pytanie celownika: komu?, czemu?
Jak prawidłowo używać zaimki jako dopełnień w połączeniu z trybem rozkazującym?
Tryb rozkazujący zarówno oznajmujący jak i przeczący łączy się z zaimkami (lo, la, los, las, me, te, se / le, nos, os, se / les) dopełniania bliższego i dalszego.
W przypadku trybu rozkazującego oznajmującego zaimki zwrotne, dopełnienia bliższego lub dalszego muszą być dołączone do odmienionego czasownika:
¡Dámelo! – Daj mi to.
¡Cómprala! – Kup ją.
¡Pásamelo! – Podaj mi to.
¡Cuéntaselo! – Powiedz jej to.
¡Ponte el abrigo! – Załóż (sobie) płaszcz.
W formie przeczącej trybu rozkazującego zaimki nie są dołączone do czasownika, stoją przed nim.
¡No te preocupes! Nie martw (ty) się.
¡No me lo preguntes! Nie pytaj mnie o to.
¡No me lo des! Nie dawaj mi tego.
¡No la compres! Nie kupuj jej.
Kolejność stosowania dopełnień
Tak jak zaimki zwrotne dołączamy do tyłu czasownika w trybie rozkazującym, to to samo musimy zrobić z innymi zaimkami. Chodzi tutaj o dopełnienie bliższe i dalsze, czyli o zaimki typu me, te, le, lo, la, itd. Powiemy:
Dámelo. - Daj mi to.
Házselo. - Zrób im to.
Recomiéndaselo. - Poleć mu to.
Czyli, najpierw dołączamy zaimki Dopełnienia Dalszego - Komu? Czemu? (Dopełnienie Dalsze, odpowiednik naszego Celownika) , a potem Dopełnienie Bliższe - Kogo? Co? (Dopełnienie Bliższe, odpowiednik naszego Biernika).
Często spotkamy się z sytuacją w której w zdaniu są dwa zaimki. Pamiętajmy, że niezależnie od tego czy zaimki będziemy „doklejać” do czasownika, czy będziemy je stawiać przed nim obowiązuje określona kolejność ich stosowania:
Zasada: najpierw zaimek dopełnienia dalszego, po nim zaimek dopełnienia bliższego.
Przykłady:
¡Lávate las manos! – ¡Lávatelas! Umyj sobie (w znaczeniu twoje) ręce. Umyj sobie je.
¡Cómprate los pantalones! ¡Cómpratelos! Kup spodnie. Kup je.
¡Dime la verdad! ¡Dímela¡ Powiedz mi prawdę. Powiedz mi ją.
¡Préstame tu dinero! ¡Préstamelo! Pożycz mi twoje pieniądze. Pożycz mi je.
¡No me des la foto! ¡No me la des! Nie dawaj mi zdjęcia. Nie dawaj mi go.
¡No pongas este vestido! ¡No te la pongas! Nie zakładaj tej sukienki. Nie zakładaj (sobie) jej.
Jak prawidłowo stawiać akcenty graficzne w przypadku trybu rozkazującego z zaimkami?
Z akcentami sprawa jest prosta. Niezależnie od tego czy dodasz jeden czy dwa zaimki do formy twierdzącej, akcent musi zostać na tej samej sylabie na której był przed ich dodaniem.
Przykład:
¡Compra! – !Cómprame! – ¡Cómpramela¡ – Kup! – Kup mi! – Kup mi ją!
W tym przykładzie po dodaniu zaimka „me” musimy zaznaczyć akcent graficznie tak, aby nie przeszedł on na następną sylabę.
Przykład:
¡Da! – ¡Dame! – ¡Dámelo! – Daj! – Daj mi! – Daj mi to!
W tym przypadku po dodaniu jednego zaimka nie zaznaczyliśmy akcentu graficznie ponieważ nie uległ on przesunięciu. Pojawia się on w przypadku dwóch dopełnień.
Forma „dame” kończyła się na samogłoskę, a zasady ogólne mówią, że akcentować będziemy sylabę ‘da’. Dopiero po dodaniu drugiego zaimka musisz zaznaczyć graficznie ‘da’ bo w przeciwnym wypadku akcent przeniósłby się na sylabę ‘me’.
Tryb rozkazujący – czasowniki zwrotne?
Przy czasownikach zwrotnych (czyli takich, które mają końcówkę se) musimy pamiętać, aby zaimek (me, te, se,…) dołączyć na koniec czasownika. Co więcej, znikną nam dwie literki, jedna w osobie nosotros (znika nam ostatnia litera czasownika s), oraz w osobie vosotros (znika nam ostatnia litera czasownika d). Zwróć uwagę jak to wygląda w poniższej tabelce.
Przy czasownikach zwrotnych musisz bardzo uważać tworząc pierwszą i drugą osobę liczby mnogiej.
Końcówki, które do tej pory były używane: – amos, – emos, – imos dla pierwszej osoby liczby mnogiej, oraz – ad, – ed, – id dla drugiej osoby liczby mnogiej będą wyglądały inaczej.
W przypadku pierwszej osoby liczby mnogiej omijamy literę – s, np.
levantarse – levantémonos (nie levantémosnos)
abrocharse – abrochémonos – (nie abrochémosnos)
W przypadku drugiej osoby liczby mnogiej omijamy literę – d, np.
levantarse – levantaos (nie levantados)
lavarse – lavaos (nie lavados)
Uwaga!
Przy czasowniku IRSE, który jest nieregularny, w drugiej osobie liczby mnogiej litera – d nie zanika. Czasownik ten posiada bardzo krótką formę dlatego nie skracamy go jeszcze bardziej.
Jego odmiana wygląda następująco:
IRSE – iść, jechać
l. pojedyncza l. mnoga
– váyamonos / vámonos
vete idos
váyase vayanse
Co ciekawe w Hiszpanii, na ulicach możemy usłyszeć formę iros, która została zaakceptowana przez hiszpańską RAE (Real Academia Española).
W piosence “Vayamos compañeros”. Tu właśnie został użyty tryb rozkazujący.
Być może właśnie teraz myślimy sobie, że nigdy nie wykorzystamy trybu rozkazującego i zawsze będziesz używać zwrotów typu:
¿Puedes abrir la ventana? - Czy możesz otworzyć drzwi?
zamiast
Abre la puerta, por favor. - Otwórz drzwi proszę.
Oczywiście, tym przypadku można iść łatwiejszą drogą. Jednak są sytuacje, które wymagają od nas użycia trybu rozkazującego.
Na przykład nakaz rodzica w stosunku do dziecka w sytuacji zagrożenia, widząc tego co się dzieje, np. dziecko biegnące za piłką na jezdnię - wtedy rodzic zareaguje szybko, głośno i być może nerwowo. Na pewno użyjemy w takiej sytuacji trybu rozkazującego mówiąc mu:
¡Para, para! – Zatrzymaj się, zatrzymaj się!
¡No salgas a la calle! – Nie wychodź na ulicę!
¡Deja la pelota! – Zostaw piłkę!
I w takim wypadku nie powiemy mu:
¿Puedes dejar la pelota y parar? Creo que hay un coche acercandote.
Czy możesz zostawić piłkę i się zatrzymać? Myślę, że jakiś samochód zbliża się do Ciebie.
Tryb rozkazujący w reklamie albo spocie reklamowym
Reklamy radiowe i telewizyjne stale namawiają nas na kupno określonych produktów. To one głównie naszpikowane są formami trybu rozkazującego. Opisują użyteczność produktów i ich funkcjonalność. Możemy w nich usłyszeć zwroty typu:
¡Compra un nuevo producto de nuestra marca! - Kup nowy produkt naszej marki!
¡Cambia tu vieja lavadora! - Zamień swoją starą pralkę!
¡No pierdas esta oportunidad! - Nie zmarnuj tej okazji!
Udzielanie instrukcji jak dostać się do określonego miejsca. W sytuacji, gdy nie jesteśmy pewni gdzie jesteśmy i chyba się zgubiliśmy, a dodatkowo nasz telefon się rozładował. Co teraz?
W tym momencie zapewne poprosimy o pomoc pierwszą napotkaną osobę. Podamy nazwę hotelu i będziemy musieli szczegółowo wysłuchać jak do niego trafić.
Osoba udzielająca nam instrukcji będzie mówić w trybie rozkazującym i używać czasowników: ir, tomar, girar, coger, pasar, cruzar, subir, bajar, seguir.
Ich znajomość w trybie rozkazującym zdecydowanie ułatwi nam powrót do hotelu. Komunikaty jakie możesz usłyszeć to np.:
¡Gira a la segunda calle a la derecha! – Skręć w drugą ulicę po prawej stronie!
¡Sube al autobús número 18 (dieciocho)! – Wsiądź do autobusu numer 18!
¡Baja en la parada ….! – Wysiądź na przystanku ….!
¡Sigue todo recto esta calle! – Idź cały czas prosto tą ulicą!
¡Cruza el puente! – Przejdź przez most!
Przedstawione sytuacje są tylko próbką, którą możemy usłyszeć na ulicach będąc w Hiszpanii. Kolejnymi mogą być sytuacje z dnia codziennego kiedy koleżanka mówi Ci w formie rady abyś założyła inną sukienkę czy uczesała się w inny sposób, albo kiedy kolega mówi ci, żebyś jednak założył niebieską koszulę do spodni w kolorze beżowym.
Udzielanie rad lub instrukcji w życiu codziennym jest bardzo częste. Podczas takich czynności używamy właśnie trybu rozkazującego, zarówno oznajmującego jak i negatywnego.
https://langusta.io/blog/rozkazuje-przeczytaj-ten-artykul-tryb-imperativo-w-jezyku-hiszpanskim/
